گزارش سیوششمین همایش سالانهی بانکداری اسلامی: از بازخوانی چهار دهه بانکداری اسلامی تا ترسیم مسیر بانکداری تابآور، هوشمند و مسئلهمحور
منبع : روابط عمومی صندوق ضمانت سپردهها
بانکداری اسلامی
سیوششمین همایش سالانهی بانکداری اسلامی، با حضور دکتر عبدالناصر همتی، رییسکل بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، اعضای شورای فقهی، مدیران ارشد شبکهی بانکی، صاحبنظران اقتصادی، استادان دانشگاه و کارشناسان حوزهی پول و بانک، روز سهشنبه ۱۰ شهریور ماه در ساختمان باغموزهی عباسآباد بانک مرکزی آغاز به کار کرد؛ رویدادی دو روزه که امسال در شرایطی متفاوت برگزار میشد و مهمترین مسایل روز نظام بانکی، الزامات بانکداری اسلامی و راهکارهای ارتقای تابآوری شبکهی بانکی را در کانون توجه قرار داد.
به گزارش روابط عمومی صندوق ضمانت سپردهها، این همایش که هر ساله به همت مؤسسه عالی آموزش بانکداری ایران و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران برگزار میشود، در بیش از سه دههی گذشته یکی از مهمترین بسترهای علمی و تخصصی برای گفتوگو میان سیاستگذاران، مدیران بانکی، دانشگاهیان و صاحبنظران حوزهی بانکداری اسلامی بوده است؛ بستری برای پیوند میان دانش نظری و تجربهی عملی و ارایهی آخرین مطالعات و پژوهشها در قالب سخنرانی، مقاله و میزگردهای تخصصی. در دورهی سیوششم همایش، این رویکرد با تأکید بیشتر بر حل مسایل واقعی نظام بانکی و تبدیل مباحث علمی و فقهی به راهکارهای اجرایی دنبال شد.
شش محور راهبردی؛ از ناترازی و ارز تا هوش مصنوعی و داراییهای دیجیتال
بر اساس اعلام دبیرخانهی همایش، شش محور اصلی این دوره عبارت بودند از: چالشهای ارزی، روابط کارگزاری و سازوکارهای تراستی؛ چالشهای اجرای مقررات احتیاطی بانک مرکزی؛ انطباق بانکداری ایران با استانداردهای بینالمللی و موازین بانکداری اسلامی؛ تبدیل داراییهای منجمد و غیرنقدشونده به منابع و نقدینگی؛ نقش فناوریهای نوین مالی از جمله فینتک، هوش مصنوعی، بلاکچین و داراییهای دیجیتال و نقش نظام بانکی در تحقق اقتصاد مقاومتی و تأمین مالی تولید با مدیریت ریسکهای نوظهور.
اهمیت این محورها از آن جهت است که نشان میدهد مسئلهی بانکداری اسلامی در ایران دیگر صرفاً به چگونگی اجرای عقود بانکی محدود نیست؛ بلکه موضوعاتی همچون سلامت و ثبات مالی، مدیریت داراییها، فناوری، امنیت سایبری، روابط مالی بینالمللی، تابآوری بانکها، مدیریت ریسک و نحوهی تأمین مالی اقتصاد واقعی نیز به بخش جداییناپذیر گفتمان بانکداری اسلامی تبدیل شدهاند.
دکتر همتی: ابرتورم و فروپاشی اقتصادی رخ نداده و نخواهد داد
در مهمترین سخنرانی افتتاحیه، دکتر عبدالناصر همتی، رییسکل بانک مرکزی، با تشریح آخرین وضعیت متغیرهای پولی، ارزی و اعتباری کشور، بر ضرورت حفظ ثبات اقتصادی، مهار تورم و استمرار تأمین مالی بخش واقعی اقتصاد تأکید کرد.
دکتر همتی با اشاره به فشارهای اقتصادی و تحریمی، از تأمین ۱۸ میلیارد دلار ارز برای واردات در شرایط دشوار اقتصادی خبر داد و اعلام کرد بانک مرکزی آمادگی دارد در صورت نیاز تا دو میلیارد دلار ارز به بازار عرضه کند. او همچنین با اشاره به اقدامات انجامشده برای کنترل شتاب تورم، تأکید کرد که برخلاف برخی پیشبینیها، ابرتورم و فروپاشی اقتصادی رخ نداده است و نخواهد داد.
رییسکل بانک مرکزی، در ادامه و در تشریح آمار بخش اعتباری و تسهیلات بانکی تا ششم شهریور ماه اعلام کرد: حجم کل تسهیلات پرداختی شبکهی بانکی بالغ بر چهار هزار و ۵۰ همت بوده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۶۹ درصد رشد داشته است. وی در خصوص تسهیلات سهم بخش واقعی تولید نیز اظهار داشت: از کل این رقم، ۲ هزار و ۶۵۰ همت به سمت بخشهای تولیدی و صنعت هدایت شده که نشاندهندهی افزایش ۸۰ درصدی تسهیلات تولیدی نسبت به سال قبل است.
دکتر همتی همچنین از تحقق ۲۲۴ همت تأمین مالی غیرتورمی از طریق روشها و ابزارهای نوین زنجیرهای تاکنون خبر داد و اعلام کرد برنامهی بانک مرکزی افزایش این رقم تا ۷۰۰ همت تا پایان سال است؛ رویکردی که نشاندهندهی تلاش برای ایجاد تعادل میان ضرورت تأمین مالی تولید و الزامات کنترل تورم و ثبات پولی است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود، انطباق فرآیندهای پولی و بانکی با موازین شریعت را یک هدف راهبردی دانست و بر نقش شورای فقهی بانک مرکزی در نظارت مستمر بر این فرآیند تأکید کرد. دکتر همتی با گرامیداشت تلاشهای جامعهی نخبگانی و پژوهشگران در مسیر تلفیق موازین فقهی با عملیات بانکی افزود: شورای فقهی بانک مرکزی و فقهای گرانقدر آن بهصورت منظم و مستمر بر این فرآیندها نظارت دارند و مجموعهی نظام بانکی متعهد به پیگیری جلسات تخصصی و پیادهسازی اقدامات عملی در این چارچوب است.
شورای فقهی؛ حرکت از قالبهای سنتی به تأمین مالی هوشمند
آیتالله غلامرضا مصباحیمقدم، رییس شورای فقهی بانک مرکزی، در افتتاحیهی همایش با تأکید بر ضرورت هدایت منابع بانکی به سمت فعالیتهای مولد، بر اصلاح شیوههای تأمین مالی و استفاده از ظرفیتهای واقعی عقود اسلامی تأکید کرد. وی با آسیبشناسی دقیق روندهای پولی، بر لزوم جلوگیری از انحراف جریان نقدینگی از بخش واقعی اقتصاد به سوی سوداگری تأکید کرد.
رییس شورای فقهی بانک مرکزی با تأکید بر اینکه نرخگذاری دستوری برای تمامی تأمینهای مالی با منطق بانکداری اسلامی همخوانی ندارد، اظهار داشت: ما در شورای فقهی مصوب کردهایم که بانکها نباید برای همهی خدمات نرخگذاری کنند. در پروژههای خاص که در قالب «صندوق پروژه» تعریف میشوند، بازدهی باید بر اساس عملکرد واقعی پروژه تعیین شود؛ چرا که هدف اصلی بانک باید انتخاب پروژههایی با بازدهی بالاتر و رعایت حقوق سپردهگذاران باشد.
وی همچنین بر استفاده از الگوهای جدیدی همچون «مرابحه هوشمند» و «مشارکت اولویتدار» برای هدایت منابع به سمت تولید تأکید کرد؛ رویکردی که میتواند بانکداری اسلامی را از اجرای صوری قراردادها به سمت تأمین مالی هدفمند، شفاف و مبتنی بر عملکرد واقعی اقتصاد سوق دهد.
تأکید بر تابآوری نظام بانکی در برابر ریسکهای نوظهور
دکتر فرشاد حیدری، دبیر سیوششمین همایش و رییس مؤسسه عالی آموزش بانکداری ایران، شرایط برگزاری این دوره را متفاوت از سالهای گذشته دانست و با اشاره به فشارهای اقتصادی، تحریمها، مخاطرات ارزی و حملات سایبری، بر ضرورت ارتقای تابآوری شبکهی بانکی تأکید کرد.
به گفتهی وی، شبکهی بانکی امروز علاوه بر چالشهایی همچون ناترازی بانکها، فشار بر پایهی پولی و نرخ ارز، با تهدیدهایی نظیر حملات سایبری به زیرساختهای بانکی، سامانههای پرداخت و دادههای مشتریان نیز مواجه است؛ ازاینرو، پاسخ به مسایل جدید نظام بانکی نیازمند تلفیق تجربهی چهار دهه بانکداری بدون ربا با فناوریها و روشهای نوین است.
در همین چارچوب، موضوعاتی همچون تبدیل داراییهای منجمد و غیرنقدشونده به منابع قابل استفاده، مدیریت ناترازی، مقررات احتیاطی و مدیریت ریسک در کنار فناوریهای نوین، جایگاه ویژهای در مباحث همایش پیدا کردهاند؛ موضوعاتی که مستقیماً با سلامت، ثبات و توان تسهیلاتدهی شبکهی بانکی ارتباط دارند.
از بانکداری دیجیتال تا نظارت شرعی هوشمند
از دیگر مباحث قابل توجه این همایش، میتوان به ضرورت تحول دیجیتال در اجرای بانکداری اسلامی اشاره کرد. در همین راستا، مشاور رییسکل بانک مرکزی بر ضرورت سیستمی و الکترونیکی شدن قراردادهای بانکی و امکان نظارت بر مفاد و نحوهی اجرای آنها تأکید کرده است؛ رویکردی که میتواند نظارت شرعی را از بررسیهای پسینی به نظارتی مستمر، دادهمحور و قابل رصد تبدیل کند.
در این همایش، قائممقام بانک مرکزی نیز بر ضرورت بازنگری و نوآوری در سه وظیفه و کارکرد اساسی بانکها یعنی تجهیز منابع، تخصیص منابع و نظام پرداخت منطبق با شریعت و مقتضیات تأکید کرد؛ سه حوزهای که در صورت بازطراحی متناسب با فناوری، الزامات اقتصادی و موازین شرعی، میتوانند نقش مهمی در شکلگیری نسل جدید بانکداری اسلامی ایفا کنند.
بانکداری اسلامی؛ از «انطباق» تا «نظامسازی»
یکی از نکات مهمی که در مجموعه مباحث روز نخست همایش برجسته شد، تغییر نگاه از «اجرای بانکداری بدون ربا» به سمت نظامسازی اقتصادی مبتنی بر اصول اسلامی است؛ به این معنا که بانکداری اسلامی نباید صرفاً به انطباق قراردادها با موازین شرعی محدود شود، بلکه باید در خدمت عدالت اقتصادی، هدایت صحیح منابع، تأمین مالی تولید، حفظ ارزش پول، ارتقای سلامت مالی و افزایش اعتماد عمومی قرار گیرد.
معرفی مؤسسات اعتباری پیشرو در استمرار نظارت و تطبیق شرعی
در بخش دیگری از این رویداد، سه بانک تجارت، صادرات ایران و توسعه صادرات ایران، بهعنوان مؤسسات اعتباری پیشرو در استمرار نظارت و تطبیق شرعی معرفی و مورد تقدیر قرار گرفتند. این انتخاب بر مبنای ارزیابی دبیرخانهی شورای فقهی بانک مرکزی و با توجه به شاخصهایی همچون تدوین دورهای گزارش عملکرد و ارایهی بازخورد به شورای فقهی، نظارت بر مصرف تسهیلات اعطایی در چارچوب عقود اسلامی و مشارکت در اجرای مصوبات شورای فقهی بر اساس نتایج ارزیابیها انجام شده است.
این رویکرد، اهمیت گذار از نظارتهای مقطعی به یک نظام مستمر، نهادمند و پاسخگو برای تطبیق عملیات بانکی با موازین شرعی را نشان میدهد؛ مسیری که میتواند در کنار ارتقای انضباط و شفافیت عملیات بانکی، به کاهش ریسک شهرت و تقویت اعتماد عمومی به نظام بانکداری اسلامی نیز کمک کند.
مشارکت علمی گسترده؛ حدود ۵۰۰ مقاله در مسیر داوری
وجه علمی سیوششمین همایش نیز قابل توجه است. بر اساس اعلام دبیرخانه، حدود ۵۰۰ مقاله به دبیرخانهی همایش ارسال شده است که پس از ارزیابی و داوری، ۹۸ مقالهی تخصصی به مرحلهی داوری نهایی راه یافته و آثار برگزیده برای ارایهی شفاهی و انتشار در مجموعه مقالات همایش انتخاب شدهاند.
برگزاری میزگردهای تخصصی، ارایهی مقالات علمی و طرح دیدگاههای مدیران و صاحبنظران اقتصادی در دومین روز همایش نیز فرصتی برای ادامهی گفتوگو دربارهی مهمترین چالشهای نظام بانکی و بررسی راهکارهای عملیاتی برای ارتقای کارآمدی، سلامت و تابآوری آن فراهم کرد.
رویدادی برای بازتعریف آیندهی نظام بانکی
سیوششمین همایش بانکداری اسلامی را میتوان فراتر از یک رویداد سالانهی علمی، محلی برای بازخوانی چهار دهه تجربهی بانکداری بدون ربا و بازتعریف الزامات نسل آیندهی بانکداری در ایران دانست؛ نسلی که باید در ابعاد مختلف کارآمد، فناورانه، شفاف، تابآور و پاسخگو به نیازهای واقعی اقتصاد باشد.
مجموع مباحث روز نخست نشان میدهد که آیندهی بانکداری اسلامی بیش از هر زمان دیگری به پیوند میان فقه و فناوری، ثبات مالی و تأمین مالی تولید، سلامت بانکی و مدیریت ریسک، نوآوری و نظارت و در نهایت اعتماد عمومی و صیانت از حقوق سپردهگذاران وابسته است؛ پیوندی که میتواند بانک را از یک واسطهی صرف مالی به یکی از ارکان اصلی حکمرانی اقتصادی و تابآوری ملی تبدیل کند.
سیوششمین همایش بانکداری اسلامی در روز دوم نیز با ادامهی سخنرانیها و نشستهای تخصصی، به بررسی ابعاد مختلف این مسیر و ارایهی راهکارهای علمی و اجرایی برای آیندهی نظام بانکی کشور پرداخت.
